Før huset brenn ned

Kilde: Protokoll over forhandlingene på DNA's 48. ordinære landsmøte 2.-5. april 1981.

I oktober i fjor sende prinsipprogramkomiteen ut utkastet til program. Om dette programutkastet har det vore sagt mykje godt. Men mange har også meint at det var for vanskeleg, for tungt å lese og for omfangsrikt. Einskilde har nok sett for seg prinsipprogramkomiteen som ein gjeng av livsfjerne akademikarar som har prøvd å gjere enkle ting vanskelege gjennom kronglete formuleringar. Mange har også meint at deler av programutkastet er keisame og vanskelege å kome gjennom.

Det finst ei historie om ein italiensk brotsmann som fekk velje straff. Anten måtte han bli galeislave eller så skulle han lese heile Guicciardini's historie.

Han valde historia. Men da han kom til kapitlet om krigane med Pisa, vart det for mykje for han. Han orka ikkje meir lesing, valde slavelivet og tok årene fatt i staden. Historia har gjort stort inntrykk på oss. Derfor ligg det nå føre til landsmøtet eit revidert utkast til prinsipprogram. Det er basert på reaksjonane frå medlemmene og laga. Det er vesentleg kortare og - trur vi - vesentleg enklare å lese enn de førre utkastet.

Men det er grenser for kor enkelt vi kan gjere dette. I sjølvforsvar kunne nok komiteen mumle mot klagene om at dette vart for vanskeleg: Kva i all verda ville dei sagt om det kommunistiske manifestet? Vi kan heller ikkje innfri ønske om å komprimere prinsippprogrammet ned til ei A4-side. Ein får ikkje riktig med seg alt som står i den store boka berre ved å lese Bergpreika. Vi har sett det som ei sjølvstendig utfordring ikkje å gjere problema og utfordringane enklare enn dei er. Det er eit urovekkande teikn i tida at mange under trykket av svært kompliserte samfunnsproblem leitar etter svært enkle løysingar. Det er for mange Friedman'ar ute og går. For mange politiske hormonpreparat og askeavkok er på tilbod om dagen. Den rørsla som skal gjere seg von om å påverke utviklinga i 80 og 90 åra, må fange kompleksiteten i vårt samfunn og vår tid. Vi ville lage eit program som ikkje undervurderer folks innsikt om kor samansett dette samfunnet er og korleis problema grip inn i kvarandre.

Dette programmet er ikkje ein invitasjon til å lette frå jorda og gi seg inn i langsiktige og livsfjerne teoriar og prinsipp. Draumane våre skal ha forankring i kvardagen og i vårt samfunns utfordringar. I eit japansk Haiku-dikt heiter det:

Huset mitt har brunne ned.

No kan eg alltid

sjå på månen.

Programmet er ein invitasjon til å sjå opp og fram før huset brenn ned. Vi har ønskt å leggje grunnlaget for ein prinsippdebatt som skulle vere rotfesta i den politiske røyndomen som vanlege partimedlemmer opplever som sin. Det er også den einaste prinsippdebatten vi har tradisjon for å føre. Vi har ønskt å sjå debatten om prinsippprogrammet i nær samanheng med utarbeidinga av arbeidsprogrammet. Eit viktig formål med prinsipprogrammet er å gi mål og meining til dei små skritta og dei pinefulle avvegingane vi må gjere kvar dag.

Vi lever i ei tid der folk er usikre om vegen fram. Pessimismen rår i det moderne industrisamfunn. Det synest lenge, lenge sidan at vi kunne karakterisere framtida som gyllen. Vi trur ikkje lenger at vitskap og teknologi kan avskaffe problema for oss. Den vitskapen og teknologien som for 20 år sidan lovde oss uendelege nye horisontar, syner oss nå først og fremst nye grenser for vår utvikling og vekst. Dei generasjonane som lever i dag, har ei sterk kjensle av å leve i ei overgangstid. Dette programmet prøver ikkje å gi inntrykk av at vi har funne svara på 80 og 90 åras utfordringar. Det beste vi kan gjere oss von om, er å lage eit program som gjer det lettare for oss å orientere oss i tilveret, og som varsamt stakar ut ein kurs. Derfor er det livsviktig for partiet og for medlemmene våre at denne debatten kan halde fram. Det programmet vi vedtar på dette landsmøtet, bør vi sjå på først og fremst som eit grunnlag for ein ny kontinuerleg debatt. Det vil vere ei hovudoppgave for partileiinga å syte for at denne debatten har liv også etter at landsmøtet er over.

Eit viktig utgangspunkt for denne debatten bør vere at det har kome nytt liv til dei kontinuerlege påstandane om at arbeidarrørsla og sosialdemokratiet har utspelt si rolle i det norske samfunnet. Den debatten bør vi sjå rett inn i kvitauga og sjølv stille spørsmål om det verkeleg er så at dei verdiane og dei prinsippa som arbeidarrørsla har tilført det norske samfunnet, nå først og fremst er vakre antikvitetar som høyrer fortida til. Kva livsrom vil det vere for verdiar som solidaritet og likskap i åra som kjem? Er framtida verkeleg så dyster at ho høyrer Milton Friedman til?

70-åra har først og fremst synt kor utrygge og sårbare dei er, dei rikaste og høgst utvikla samfunn verdshistoria kjenner. Den mest dramatiske kunnskapen om dette fekk vi med den såkalla oljekrisa. Noen få ørkensjeikar fekk amerikanarane til å stå i kilometerlange køar framfor bensinpumpene. Det vart som når ein hjartepasient fekk sitt første infarkt. Vi fekk eit varsel og ei påminning om at framtida ikkje nødvendigvis blir lik det som har vore. Vi fekk fleire slike varsel. I dag strir vi med inflasjonen vi ikkje greier å kontrollere, drastisk redusert vekst, mindre produktivitet, og det gamle spøkelset arbeidsløysa, meir påtrengjande synleg og agressivt. Stilt overfor desse problema vart våre samfunn paralyserte. Trua på at desse problema kan løysast er nokså skrøpeleg. Og den politikar som ikkje trur, har mist ein vesentleg føresetnad for å kunne handle.

Ein vesentleg del av vår sosialistiske arv er innsikta om at menneska sjølv skaper si historie. Trua på at problem kan løysast og utfordringar møtast har vore ein heilt vesentleg føresetnad for arbeidarrørslas verke. Vår tid og vårt samfunn treng i alle fall ny tilførsel av denne innsikta. Det er krefter i mennesket og ikkje utanfor det som skal styre utviklinga. Det er behov for den rasjonaliteten overfor problema som sosialismen først og fremst brakte med seg inn i den europeiske ideverda. Å gjenreise trua på framtida er ei stor og sjølvstendig oppgave. Menneska skaper sjølv si historie. Dersom vi søkk, er det fordi vi ikkje vil symje. Vi kan symje.

Om vi ser på kva det norske og nordiske sosialdemokratiet har bidratt med til den politiske utviklinga i Europa og verda, vil vi knapt våge kalle dette bidraget sosialisme. Vi ville vere varsame med det endå om det nok i våre samfunn er utvikla reformer som toler samanlikning med det ein finn i land som med større frimod kallar seg sosialistiske. Det vesentlegaste bidraget,etter mitt syn, kan vi kanskje kalle kollektiv forstand. Vi har utvikla samfunnssystem og sosiale tilhøve som har gjort det mogleg å handle fornuftig på vegner av oss alle. Vi har hatt ei jamn utvikling i dette hundreåret der vi i stigande utstrekning overførte oppgaver til fellesskapet. Problema skulle ikkje privatiserast, fordi dei fleste av dei var problem som kvart menneske delte med mange andre. Handlekraftige fellesskapsorgan vart utvikla og stadig styrka. Demokratiet vart meir levande ved at vi i stigande utstrekning kunne ta omsyn til fellesnytten. Det idemessige grunnlaget for denne utviklinga var nettopp arbeidarrørslas gamle våpen, solidariteten slik det var smidd av dei første generasjonane i denne rørsla. Nå seier dei at den skandinaviske modellen er i krise. Det er nettopp fordi solidariteten er svekka. Vi greier ikkje lenger i utprega grad mobilisere vår kollektive forstand. Det blir tyngre og tyngre å bere fram fellesskapsløysingar.

Privatiseringa og individualiseringa av problema har vind i segla. Dette er vår tids viktigaste ideologiske skisma. Det som nå skjer i dei skandinaviske demokratia, vil vere ytterst viktig for lagnaden til fellesskapsløysingane og solidaritetsprinsippet over alt i verda. Ja, vi kan kanskje til og med påstå at det som skjer i Noreg, er ekstra viktig. I denne samanhengen er vi ikkje berre 4 millionar menneske. Det som gjer oss spesielle, er at vi ikkje lenger er fattigguten eller Askeladden som starta med to tomme hender og som sjølv har skapt alt. I åra som kjem skal vi også spele rolla som den velståande arvingen som fekk nye store rikdomar. Mange vil sjå med interesse på korleis vi greier å forvalte dei rikdomane. Nettopp i dette samfunnet vil det vere interessante prøvesteinar på kor livsdugeleg solidaritetsprinsippet og den kollektive forstanden er.

Vi ser nå korleis mange regjeringar og mange land har starta med å frigjere seg frå den kollektive forstanden og den kollektive styringa. I USA og Storbritannia skal ein nå frigjere marknadskreftene, redusere dei sosiale ytingane og overføre skattetrykket ytterlegare fra dei som har mykje, til dei som har lite og ingenting. Styringskreftene skal nettopp ikkje vere fellesskapet, men marknaden. Tanken er at dei alvorlege problema anten det er inflasjonen eller arbeidsløysa, vil bli løyste "i det lange løp". Løpet ser ut til å kunne bli svært langt. La oss ta fram eit stolt sitat frå Harry Hopkins, rådgivar for president Roosevelt under New Deal: "Folk et ikkje i det lange løp. Dei et kvar dag." Samtidig ser vi at noen land greier seg betre. Eitt av dei er Japan. Det er pr. definisjon eit kapitalistisk land, og det er mangt der vi ikkje vil kopiere. Men studerer ein utviklinga i Japan dei seinaste åra, blir ein slått av ikkje den klassiske kapitalismen, men tvert om av samfunnets evne til å mobilisere kollektivforstand både nasjonalt og på bedriftsplanet. Her finst ei langsiktig rasjonell styring, t.d. med investeringar og planlegging. Samfunnet og bedriftene syner stor evne nettopp til å prioritere felles nytte.

Kan det tenkjast at dei skandinaviske samfunna held på å sakke etter når det gjeld evne til å sette solidariteten ut i praktisk politikk og styre utviklinga. For mykje i vårt samfunn gir ikkje inntrykk av evne til å prioritere felles nytte. Vi er på veg mot ei krise for dei kollektive avgjerdene. Fleire og fleire oppfører seg først og fremst som medlemmer av ein eller annan lobby.

Arbeidarrørslas store historiske innsats var å samle gruppesolidariteten til ein klassesolidaritet og seinare byggje opp ein samfunnssolidaritet. På skandinavisk utvikla vi tanken om "folkhemmet". Alle kan nå sjå at denne samfunnssolidariteten slår sprekker, og vi vender tilbake - ikkje til klassesolidariteten, men til